Mini-pleidooi v/d Geesteswetenschappen

Gepubliceerd op
11 augustus 2018

Jeugdpsychiater Floortje Scheepers is in dit artikel mooi aan het woord over de psyche en de psychiatrie :

"We zijn steeds meer weggedreven van het verhaal"

&

"In de psychiatrie zijn we bovendien te dichotoom gaan denken over ziekte en gezondheid. Maar mensen zijn meer of minder kwetsbaar en krijgen in hun leven te maken met meer of minder tegenslag van allerlei aard, wat leidt tot een enorme variatie aan psychische klachten. Misschien hebben we kwetsbaarheden in milde vorm evolutionair gezien zelfs wel nodig. Zoals gewicht en bloeddruk geen ziekten zijn, maar overgewicht en hypertensie wel problematisch. Een te reductionistisch onderscheid tussen ziek en gezond doet aan complex menselijk gedrag geen recht."

Persoonlijke reflectie Regelmatig krijg ik in mijn werk als levenscoach de vraag: Wat is je achtergrond, ben je psycholoog?

Ik licht dan weleens toe dat ik geen psycholoog ben, maar literatuurwetenschap heb gestudeerd (van duiding naar proces..). Vaak voelde ik de blije maar ook wel "naar rechtvaardigingen zoekende" impuls om nader toe te lichten dat het nauwkeurig bestuderen van teksten - literair, filosofisch, cultuur-analytisch, sociologisch - en andere media veel heeft gebracht. Bijvoorbeeld wat betreft begrip van én voor mensen en hoe wij zoal betekenis verlenen aan, zien, ervaren en waarnemen in ons leven en beleven. Zorgvuldig lezen heeft ook meer nauwkeurig luisteren gefaciliteerd. Ook naar de stilte; ik weet nog dat ik een gedicht analyseerde waarover ik destijds concludeerde dat de witregels en het niet-gezegde zo spraakzaam waren.

Ondertussen heb ik veel bijgeleerd van en over psychologie. Dat is boeiend en leerzaam geweest, en blijft bijdragen en fijngevoelig aanscherpen in mijn huidige werkzaamheden. Misschien was het ook broodnodig, want hoe literair inspirerend dit ook moge zijn, het ronddolen en dwalen in mijn gevoelsleven ervoer ik als zwaar. Met andere woorden, ik was naargeestig op zoek naar verlichting. Niet verwonderlijk maakte ook de boeddhistische psychologie deel uit van de zelfstudie. Zo leerde en leer ik dat leven, ervaring en bewustzijn meer zijn dan "het verhaal" waarin het Ik zich heruitvindt en zich identificeert met gedachten, gevoelens of gedrag.

Ook dit laatste inzicht doet mij aan de literatuurstudie denken. Hierbij werden we gestimuleerd om rigide onderscheid te bevragen, om onderscheidend vermogen van woorden ook als macht te zien (waardoor ik de kwetsbaarheid erin waarnam). Daarnaast ontdekten we Gilles Deleuze en hij sprak (zoals ik het althans duid) over "zijn" als "worden"; voor mij een andere wijze om te zeggen "niets is permanent". Daarnaast was alleen al een woord als "multiplicity" eindeloos veelzeggend. Ik kon naar het woord kijken tot ik er naar staarde en verzuchtte dat ik eindelijk woorden had gevonden die de beweeglijke werkelijkheid geen geweld aan deden. Althans, zo kon ik tijdelijk geloven.

De intensieve studie van literatuur laat niet alleen zien wat er in het verhaal gebeurt, maar ook dat het verhaal iets met de verteller, de lezer en de schrijver doet. Waarnemer en waargenomene worden bij zorgvuldige lezing heel nauw verwant en toch ook mijlenver genuanceerd verwijderd van elkaar. 'Entanglement' in en van de kunsten. De zin en onzin van verhalen en van 'verhaal halen' werd zichtbaar.

In social settings vond ik het vaak lastig om hardop te zeggen: Ik studeer literatuur. Ik was bang voor de opmerking: En, wat ga je daarmee doen?Wat kun je daarmee doen?

Ondertussen begrijp ik deze angst, leef ik deze minder onbewust en pronk ik (dus) een beetje (bewuster) met deze studieachtergrond, in de schaduw van het interview met Floortje Scheepers, bijvoorbeeld.

Het nadeel van de angst als angst zien, is dat het verhaal wat je erover schrijft op den duur irritant herhaaldelijk wordt. Oftewel, vanuit helder inzicht wordt opmerkbaar dat we onszelf heel vaak hetzelfde verhaal vertellen.

Begrijpend lezen ontspannen

Eerlijk is eerlijker, de "reden" dat ik literatuur koos, had gevoelsmatig alles te maken met die ene les Zeven Meesterwerken waarin een docent aan de UVA begeesterd over Baudelaire's werk sprak. Er zijn meer dramaqueens! dacht ik toen met ontroering en een glimlach. Bovendien worden zij geroemd om hun innerlijke roerselen als ware het siersels. Oftewel, de romantiek was overtuigend! Verzot op gevoel en hier zelfs een studie van maken, daar tekende ik wel voor. Ik kon mij deze gulle jaren volop identificeren met taal en laten meeslepen met gevoel, zonder de kritische noot hierover te verliezen. Het was een feest van herkenning, herkenning, herkenning en ik-heruitvinding.

Hier-en-nu is de persoonlijke levenskunst het begrijpend lezen te ontspannen; zes half opengeslagen boeken op een nachtkastje is echt wel rijkelijk voldoende om gelukzalig en tijdelijk andermans verhaal te leven.

Ook heb ik een aantal jaar geleden mijn verhaal kunnen doen, onder andere in contact met een ontzettend fijne therapeute, niet verwonderlijk geschoold in psychoanalyse en psychodynamiek. Bovenal iemand die zorgvuldig als in aandachtig luisterde en spiegelde.

We kunnen verstrikt raken in een verhaal, dan word je op den duur ik-moe, eén fase voor verlichting van de verhalende draaglasten. De afgelopen tijd heb ik verbeeldingsheimwee en fictielust, eén fase voor 'een nieuw verhaal'. Zo blijven we schrijven. Ieder die een werkelijk goed, helder gesprek heeft gehad met een ander dan wel zichzelf, merkt deze groeidynamiek voortdurend op - schrijf ik met onvermoeid gevoel voor overdrijving.

Pleidooi

Al met al is deze post een mini-pleidooi voor de geesteswetenschappen geworden (al houd ik mij niet aan stijlregels), vanuit fragmenten en terugblikken persoonlijk verhaal. Ditzelfde verhaal vertelt mij, dat ik nog veel te leren heb van, bijvoorbeeld, geneeskunde.

Zóveel van wat Floortje Scheepers in het (bovenaan gelinkte) interview vertelt, getuigt van de waarde van de 'humanities' (nota bene!). Wel even tussen de regels lezen...

Wat een prachtige studie 'des geestes'!

N.B. Tussen de regels is dit tevens een pleidooi voor ontwikkeling (persoonlijk en professioneel) als "rommelig", niet per se lineair proces. Je geraakt voelen, bewogenheid, brengt je op plekken die je niet strikt kan voorzien. Een goed verhaal doet dat oók.