Spiegeloog

Ze vragen

Ben je dan psycholoog? Therapeut? Coach, zoals half Nederland?

En ik denk aan de woorden van de mensen die ik in de praktijk ontmoet

‘Ik voelde ruimte.’

Ik ben geen astronaut, natuurkundige of huisjesmelker

Geen stratenmaker of wegafzetter

Hoewel elk mens een nieuwe planeet

Belang van verbinding, rots in de branding

Samen thuiszijn en voortgaande exploratie

Ongebaande paden

op wat een emotioneel landschap heet

Vooruit, een spiegeloog misschien

Al laat ik meer dan dat ik doe

Dus als je me dan vraagt naar wie of wat?

weet ik alleen hóe.

School re-imagined

"The school also actively, if subtly, cultivates emotional skills. Lotte’s symbolic movement session had an emotional foundation: “Both emotionally and cognitively, do you dare to be positively maladjusted right now, in this session, with your peers? Because of course they were looking at each other like ‘What are we doing? Are we really going to move like she’s asking us?’” Lotte sensed shame in some of her students—freeze responses, to use the language of the nervous system—“so I tried to invite them to celebrate diversity and to mirror themselves instead of comparing themselves to the others.

Adults demonstrating these emotional skills is part of the plan, too. Lotte said her artistic motion session “was also an invitation to myself to be positively maladjusted with respect to who I am as a lecturer. If I even call myself a lecturer, you know, that sounds good from a social perspective, but here I am interacting with adolescents, and they invite me to become an adolescent and step into their world—look at the world from their perspective—and I think that what they see is much more magical than what adults see in the world, often.”

Source: Third factor interview

Eternal change

What is this ‘positive disintegration’ all about?

I can tell you about a fascinating theory, and I would enthusiastically do so. It provides deep insight into psychological growth dynamics part of profound emotional-moral development. You can read more about this theory on the following link: www.positivedisintegration.com.

‘Positive disintegration’ is, to me, also associated with an ongoing experiential and ecological process.

Thoughts come and go, ungraspable by nature. Juicy preferences, sticky memories or penetrating sensations keep me busy, all suggesting temporal, enlightening endpoints to life’s endless unfolding.

Life erodes from the get-go, transforming into new, sooner or later disintegrating forms.

Behind all the discerned and projected qualities that make-up our living world our awareness is like a form of silent motion. Can you imagine?

My mind is a dynamic playground and offers embodied foundation for deep connection once I let go of identification with overdue patterns.

To positively disintegrate is to sense constant change amid eternity.

Laughing out life

Tears spoke through her sighs and isolated key terms, portals to layers of fine-grained content of consciousness. ‘Okay’, ‘hmm’, ‘well’. Another sigh. Okay, she said, I know I am sad, but I am going to suppress it, okay?

We both laughed. While she was giving words to her internal processing, we were both intrinsic part and witnesses of a familiar emotional process which rhythm and laws were by now not so foreign anymore. And still, it was challenging, it was what we might call ‘emotional work’. The only way out is through, as they say.

She leaned towards me and pressed her face into my chest area. Some shame, I imagined. And a search for a place to rest, to nest, to sit with the emotions and birth them amid warmth and spaciousness. And so, I breathed. Up and down, embodying the experienced highs and lows. This physical-emotional amplitude is not always a given; I get entangled in her emotions easily - automatically. But 'all one must do’ is to be with the process, to be the process. There is more to ‘not-do’ than do, actually. Ironically, this not-doing is emotional work.

So, here we were, two human beings immersed in active emotional work. Breathing, feeling, breathing, a word here and there, feeling. The ebb and flow of emotions sketched the contours of our bodies slowly becoming one channel for all too long constrained expression.

Yes. There it was. Release. Tears, laughter, some holding back, humor, self-recognition, deep sighs, and another hug. Alive and feeling y’all!

And now the mind and its engine called wonder enthusiastically came in to amplify the insightful process with creative perspectives. We discussed how this release of experiences of dread and emptiness was actually a deepening of self-recognition. Contrary to certain though constructions, the threatening emptiness was actually a doorway into the here and now, into existential expansion and unforeseen ways of being her idiosyncratic, everchanging self.

We were silent for a while and then briefly and sharply noticed how sensitivity is a subtle and grotesque shapeshifter, a beautiful, deep source for countless concrete forms of intelligence.

Shall we go outside, listen to the birds? Yes, we did. Sinking into this natural wholeness, joy entered our emotionally co-created landscape. Our laughter was coming from a liberated existential source, nowhere to pinpoint and everywhere at once. Hello life!

Expanding intensity, love lessons

“What you call the external world, is as much you as your own body.”

Alan Watts

How can intensity of experience truly expand us?

As I walk around in the emotional landscape of my social life, I get the impression there is quite some deeply repressed love. I am getting more aware about this, or I am framing it in ‘love terms,’ because I am going through a personal revelation of nearby – and, in its expansion, transpersonal - love and this process is making me more attuned to how encompassing, enlivening and threatening love can feel at the same time. This whole process also makes me more aware of who I am, who I am becoming. It is as if the dominance of safety needs over my perception slowly dims and growth needs are fulfilled self-evidently, creating moment to moment transcendent experiences sometimes accompanied by shortlived peaks of doubt and disorientation.

In relating, I have the tendency to see the others potential. I see, imagine, and sense what one can become – and at the same time already is. I imagine a developmental potential, sense what one can become if all conditions were optimal, ‘more’ optimal. One could also call this seeing the other through the lens of loving kindness, although I am inclined to address a critical voice here. Seeing this potential can also come along with a demand for change which ironically can create the impression that there is something wrong with the other in the here and now. Learning how to sit and flow with the intensity of seeing this potential is a life’s practice. In a way, ‘loving kindness’ is the potential of my way of looking at, even embodying, another person. In a certain sense, just this way of being with another person may expand their sense of self. That is the power of love, I guess.

Deeply repressed love can awaken through the enlivening force of shared and lived through sadness. It can awaken through the enduring encounter with caretaking others. It can ripen through the subtle yet far-reaching touch of a life’s friend or the exuberant, expressive energy of spontaneous play. It can sometimes awaken forcefully through an enlightening emotional meeting, shaking the foundations of the so-called self, giving back full power to what we call intuition.

I find myself wondering how to formulate the process of positive disintegration in terms of this potential love-boosted expansion. How can one fully live, embody, the creative force of life, including the conscious recognition of what it is potentially destructive within this power? How can one live love in a way that invites both the self and the other to express their own way of being human, as Scott Peck might have said.

This understanding of love is deeply connected to understanding our experience and expression of our intensities and complexities. Fully abiding in the intensity of one’s own experience and psychological make up has the potential to mirror your connection with everything else (inside and outside of yourself), even when it’s embodied by one particular ‘Other’. You may be even more intense than you have imagined once you dare to let go of the conviction that this intensity is all about you. The giftedness is in the exchange.

I am very fond of hands. Not only their aesthetic beauty captures my love, they also represent a bundle of very sensitive nerves and are one of our bodies finest visual and motoric gateways to being different together. I even dare to say, and like to remember, I fell inlove with my life partners hands ! Its in the meeting of the hands that my intensity is unmistakenbly a shared, electrified experience. A transindividual body emerges out of an emotional depth I only, but strongly, intuited was there.

What value do Dabrowski's ideas have for understanding and guiding organizational change?

This question has been traveling with me for a while, partly because it touches on the personal and professional experiences of people I meet within trainings and individual sessions, and also because similar questions were recently raised in a podcast interview with Kate Arms.

How does an organization become self-reflective?

Dabrowski's theory is about a process of psychological development through which an individual can develop into a 'personality'. Positive disintegration is the transformational process, psychic structures ‘dis-integrate’ and a qualitatively different psychic organization is born. A newly developed, embodied value system is central to this development and works as a moral compass for choices and actions. According to Dabrowski, this development depends on the developmental potential of an individual. In addition to the (social) environment and autonomous, psychological growth forces ('dynamisms'), the so-called 'overexcitabilities' are part of this.

Overexcitability is an above-average responsiveness of the nervous system. Individuals who are above average excitable could be so in five different areas, according to Dabrowski. The intense and complex inner experience associated with these overexcitabilities can be very valuable within organizations - all the more so in a rapidly and complexly changing societal landscape.

Some examples:

An emotionally overexcitable person will be able to perceive an organization 'feelingly' as a whole connected by relationships. The change readiness of an organization relies heavily on the quality of relationships. Trust, daring to deal with uncertainties, daring to experiment… all these qualities rely on the experienced relational safety. An emotionally intense person is sharply attuned to the ‘nervous system’ of the organization and discovers, for example, where and for whom safety or growth needs get frustrated, what type of communication is attuned to these situations and how relationship conflicts are wisely alleviated, or even seen and approached as a potential for creative and emotional growth. Also, an emotionally sensitive person might take into account the particular needs of other sentient beings and advocate for their wellbeing within the (broader, ecological) context of organizational decisions.

An imaginationally overexcitable person could flourish within innovation, finding creative solutions to problems (perhaps not yet discovered by others) and perceiving realities that do not (yet) exist for others, for example by tackling an issue spatially rather than linguistically (which can benefit the company’s understanding of and experimenting with complexity) or by sketching far-reaching images of the future (from doomsday scenarios to the projections of certain ideals based on a consciously developed value system).

An intellectually overexcitable person, with his, her of their potentially sharp judgment and clear self-awareness, can be part of the moral and ethical compass of the organization, especially when combined with the aforementioned emotional overexcitability. These may include the people who dare to ask the deeper questions and send ethical signals when complex interests are overlooked, self-directed motivations prevail in decisions that affect everyone, costs are unconsciously externalized or long-term consequences are not adequately included in objectives.

A sensually overexcitable person could be sensitive to the impact of the sensory environment on well-being and happiness at work. Details that escape someone else's attention are emphatically noticed by this person. This can be of value at product level (think of the 'usability' of products and services, also tailored to the needs of people or other sentient beings that are often overlooked), but also at personnel level. Small adjustments in the environment may lead to much less overstimulating - or, conversely, deeply inspiring, creativity-enhancing - environments. In a rapidly changing world, what environments and stimuli provide essential moments of rest and recovery? Which environments encourage us to approach an issue differently than usual, which 'sensations' play a role in the undercurrent of our experience, decision - and sense-making? And, how do we keep are felt sense of our (broader ecological) environment alive in us, as individuals, departments, and as an organization as a whole?

A person with psychomotor overexcitability detects faster than others when stagnation threatens the vitality of the organization, when indecisiveness has an inhibiting effect and when trying out any action or experimenting may lead to more clarity (in an organizational structure or situation tending towards chaos) over time. The energy required for change can be inspired by the person with psychomotor intensity who takes ownership of the possibilities for change and shares these options and related steps ('organizational motions') energetically. In addition, issues that may be approached mainly through cognition would also be understood through the body by a person intensively living and experiencing their psychomotor wisdom, such as the basic, physical importance of movement for well-being, but (for example) also play as an entrance to insight, flow and connection.

Now, in the above examples I approach the overexcitabilities separately and each in its own right as characteristic of a person. However, the overexcitabilities can be simultaneously present within a person’s psychological make-up, although one can be more dominant (and therefore also ‘color’ one's perception and personal development more dominantly). From Dabrowski's point of view: the more (different) overexcitabilities are active, especially the emotional, intellectual and imaginative, the stronger the development potential (not to mention that a stimulating and supportive environment is equally desirable). An executive who demonstrates many of these intensities would ideally demonstrate a dynamically balanced combination of sharp cognition, embodied emotional awareness, fluid open-mindedness and compassionate courage. In this case, the overexcitabilities work together, they are (through the process of positive disintegration and qualitatively different) integrated, and 'their operation' also shows the developed, extensive and deepened value system reflective of the transformation. The intense inner experience has been developed in a multilevel manner, according to Dabrowski's conceptual interpretation (more on this in a subsequent blog post). Seen from Dabrowski's point of view, or at least how I interpret this, intense people are therefore a source of potential growth, fine-tuned insight, developmental criticism and adaptivity, and that in a current organizational and social context that seems to demand these qualities equally intensely.

A critical note here is that it may well be that overexcitable people are more likely to suffer from an environment that is not adaptive, where complexity is not recognized and appreciated and which is not open to emotionally conscious, moral development. These are possibly people who also burn or bore out earlier, their experiences and 'dis-eases' signal a need for change, also on a systemic level. So, looking around in an organization through the lens of overexcitability (and the extended, whole process of positive disintegration) may well bring about a completely different appreciation of existing relationships and challenges. What do people with overexcitabilities need to flourish, what kind of challenges may be related to their intensities, and what is their 'organizational language'? How can we understand, appreciate and integrate their particular, idiosyncratic approach to organizational issues and their sometimes intense developmental tensions?

We can additionally hypothesize that different departments can function as (a constellation of) different (over)excitabilities, as if the organization were indeed one nervous system, or as a whole a living, breathing, willing being. In this context, I deliberately (also) use the word "excitability" because I think (contrary or perhaps in addition to Dabrowski's view) that a certain conscious excitability can be practiced, intensified and integrated, and that this makes some of Dabrowski's insights valuable in as of yet unexplored areas. More about this later, there is still a lot of excitability to investigate 😉.

The magic of writing

The magic of writing. How often have I encountered someone (often in the educational setting) explaining that in writing we are actually making use of our rational mind (instead of our intuitive experiences)? Now, of course this is not per se untrue, but it isn’t capturing the ‘whole of writing’ either. The ‘intensely, concentrated form of animism’ that Abram is talking about in this video; I recognize it as part of my writing processes, also those that appear to be less artistic and more essayistic or technical.

Writing is ideally a dialogue between the vivid world ‘outside of me’ and the intensities and complexities of my inner world – it’s a technique for (re-)unification, ironically realized through a form of fragmentation (the use of words). ‘I’ am the translator, a medium, and - on an experiential level – also the creative act in and of itself, deconstructing, constructing and creating the liminal space in between (sentences, meaning, understanding) at once. This is not to emphasize ‘my’ importance in this process, but to address the transformational act that writing is and for which my body and mind (and of course also the embodied technique supported by a pen or keyboard) are conditions.

The idea that multiple, multidimensional sensory experiences have become concentrated in these drops of ink (or rhythmical dances on a keyboard) speaks to my heart. Writing as a dual and non-dual act at the same time (how could it be otherwise, seeing the all-encompassing non-dual nature of it all).

Are you interested in writing as an intuitive process? Would you like to find out in what ways the inner and outer world creatively re-unite during a transformational writing process? Would you like to ‘talk like a stone’ and find out what this teaches you about yourself, your connection with and place in this world and enlivened, deeper motivations? Feel welcome to explore the options of individual, existential writing coaching.

Ertoe doen

Gisteravond had ik een kwetsbaar voelend gesprek over klimaatverandering. We spraken over waarom we bepaalde keuzes nog niet maken (in mijn geval bijvoorbeeld een verandering van zakelijke bank), terwijl we wel weten dat die nodig zijn om effectief rekening te houden met de noden van het bredere ecosysteem om ons heen en bij te dragen aan een maatschappijverandering die nodig is voor welzijn van (mens)dier en leefomgeving. Het gesprek voelde intens, ook omdat we het bespraken vanuit het toekomstperspectief van onze kinderen. Op enig moment kwamen we uit op de ervaring dat eén persoon op een emotionele laag ervoer 'er eigenlijk niet echt toe te doen'. Dat resoneerde ergens in mij. Ik ervoer de neiging om dit gevoel te vergoelijken door abstracties erbij te halen (want ja, 'in the grand scheme of things' lijkt het heel logisch om mezelf als weinig impactvol te zien, enkele generaties na mijn dood zal hoogstwaarschijnlijk niemand mijn bestaan nog herinneren). Ik merkte echter op dat ik dan niet de bijkomende emoties en gevoelens van 'er niet toe doen' volledig doorleefde. En bovendien kon ik 'er niet toe doen' niet rechtvaardigen in het licht van mijn dochters leven en toekomst.

Op een dieper niveau voelde ik dat ik het eigenlijk nog enger vind, dat het nog meer dreigend voelende emoties en gevoelens oproept, om er wél toe te doen. Om echt helemaal verbonden te zijn. Want dan sta ik werkelijk te midden van mijn eigen kwetsbaarheid, afhankelijkheid en invloed. En terwijl ik dit deelde, en de daaraan voor mij verbonden pijnlijke herinneringen deelde (zoals de schuldgevoelens die ik als kind van pijnlijk gescheiden ouders heb gekend of het ongemakkelijke gevoel van anders-zijn en de neiging delen van mezelf daarom af te wijzen), werd ik me ervan bewust het eng te vinden keuzes te maken die weleens invloed kunnen hebben op gebieden in mijn leven waar ik pijn neig te vermijden. Zoals dierbare relaties. En dat het makkelijker is om makkelijke keuzes te maken, om energiematig minder consumerende (emotioneel minder bedreigend voelende) keuzes te maken, waarbij de focus op korte termijn vervulling van mijn veiligheidsbehoeftes en automatismen komt te liggen. Maar ik voelde ook dat het geen stand houd om te stellen dat 'ik er eigenlijk niet toe doe'. Ik ben er al. Er is impact, daar valt niet aan te ontkomen. Er helemaal wél toe doen, is ten eerste emotioneel doorvoelen welke intimiteit dit met zich meebrengt. En hoe veiliger ik me voel bij die intimiteit, en gepaard gaande ongemakken en gemakken, hoe veranderfitter ik word.

Dit individuele perspectief betekent niet dat er geen systemische veranderingen nodig zijn of dat bestaande, ontwrichtende machtsverschillen geen belangrijke rol spelen in werkelijk vergaande verandering die nodig is op basis van de feiten van klimaatverandering en alle gerelateerde gevolgen. Het betekent wel dat het systeem waarin ik opgegroeid ben en dat ik geïnternaliseerd heb, de neiging met zich mee heeft gebracht om mijn eigen macht en kracht (intiem verbonden met mijn ervaring van kwetsbaarheid) niet geheel te dragen. Emotioneel is er dus werk aan de winkel, ook of juist in de vorm van keuzes en acties die emotioneel en moreel kloppen (voor zover ik weet op basis van beperkte kennis) en het leren zijn met wat dat te weeg brengt.

In het verlengde van het gevoel 'er wel toe te doen' borrelt het bijzondere, nietigmakende (niet zozeer meer vernietigende) gevoel er tegelijkertijd helemaal niet toe te doen - met daarbinnen de speelruimte die creatieve aanpassing mogelijk maakt voorbij (én inclusief) de grenzen van mijn mensgerichte, menselijke behoeftes. Hoe onderhoud ik in mezelf de spanning tussen maak - & niet-maakbaarheid? Oftewel, hoe onderhoud ik in mezelf spanning, het gevoel te leven, hier en nu?

Het stilstaan bij het gevoel er wel toe doen, de dreiging die ik hierbij kan voelen, bracht me terug bij het kleine kind in mezelf dat het volwassen-zijn zowel verlangt als beangstigend vindt. Het kleine kind dat een eigen persoon is, maar in (een potentieel bedreigende) ervaring van afhankelijkheid leeft. Het kleine kind dat zich niet durft uit te spreken, uit angst het fout te doen (de volwassene in mezelf die zich niet durft te verbinden met een standpunt, omdat het altijd alsnog acties onderhoudt die niet volledig in lijn zijn met dat standpunt). Ik reik uit naar dit kind als een lokale daad van zijn-met-verbinding, zonder de nood om de al bestaande gelaagdheid in het kind te reduceren tot een via normen en projecties beknotte rol waarin de subjectiviteit en complexe verbondenheid (en dus macht) van het kind word ontzien. En ik weet dat het altijd weer een proces zal zijn, dit continu oefenen, en dat op een wijze die tegelijkertijd maf serieus als existentieel speels is, zowel onthutsend realistisch als diep fantasiebehoevend. Ik zal mezelf niet alleen tegenspreken, maar ook 'tegendoen' en tegelijkertijd altijd weer lerende zijn, want precies daar ligt subversieve macht besloten, het zelf-lerend-zijn.

Metaforisch krachtenspel

Interessant van de overprikkelbaarheden vind ik onder andere dat ze, in mijn beleving, een indruk wekken van de complexiteit van ons zenuwstelsel. Het is een indruk van hoe de complexiteit van de wereld om ons heen ook weer gespiegeld wordt door de complexiteit van onszelf – daarbij bedenkend dat mensen een specifiek soort zintuiglijk waarnemingssysteem hebben en andere dier - & plantsoorten hún fenomenaal adaptieve fysiologie (en psychologie) kennen.

Nog boeiender vind ik het om niet alleen te focussen op ‘essentiële eigenschappen’ (zoals overprikkelbaarheid) van een persoon, maar te zien hoe deze (mogelijke) eigenschappen in wisselwerking met de omgeving in een bepaald leef - & groeiproces tot uiting komen. Vormen en oplossen, aanpassen en verfijnen, onvoorspelbaar ontwikkelen.

Wat voor acties, manieren van relateren, ervaring en keuzes hangen hiermee samen? Ik zie een uitgebreide groeidynamiek voor me, waarbij individu en omgeving intensief op elkaar inwerken, onderscheid tussen hen even vloeiend als reëel is, maar al het leven evengoed op de contactgrens tussen hen plaatsvindt, vorm vat, transformeert.

En dan popt er ineens het beeld op van hoe een individueel bewustzijn in zekere zin gespiegeld kan worden aan een collectief bewustzijn, hoe netwerken niet alleen ‘buiten’ ons plaatsvinden en kenmerkend zijn voor groeiprocessen en transformaties, maar ook ‘binnenin’ ons leven, letterlijk ook in de cerebrale versie hiervan. Zoals mycelia een netwerk onder de grond vormen, zo vormen we met elkaar en van zenuwcel tot zenuwcel een fascinerend, communicerend, levendig netwerk.

En dan is er verwondering, over leven als samenhang en over samenhang als perspectief dat te leren en ontdekken valt, ook als we in ons cultureel geconditioneerde denken zo geleerd hebben en zo sterk de neiging hebben om de focus op ‘deeltjes’, fragmenten en tegenstellingen te leggen.

Een beetje meer complex, aub

Gisteravond had ik een boeiend gesprek met medewerkers van en geïnteresseerden in Buckminster College, een onconventionele, experimentele middelbare school voor jongeren met een intense en complexe belevingswereld.

Eén van de bijdragers, prof. Gerard de Zeeuw, benoemde dat hij weleens met zijn universitaire studenten bespreekt dat veel in hun leven relatief simpel is, zoals hoe eten te verkrijgen of hoe je geld op een bank te zetten. Zoals ik zijn woorden begreep, daagt de Zeeuw de studenten vervolgens uit om hun leven juist complexer te maken, of tenminste om na te denken hoe het leven juist complexer gemaakt kan worden.

Dit resoneerde bij mij. Hoewel ‘complex’ vaak vereenzelvigd wordt met ‘ingewikkeld’ of ‘gedoe’, vat ik het vanuit systeemtheorie en complexiteitsstudies (en specifiek de cursussen die ik hierover bij prof. Francis Heylighen heb gevolgd) als ‘veel delen met daartussen ook veel relaties’. Deze vorm van complexiteit opzoeken zie ik op verschillende vlakken in mijn leven terug. Bijvoorbeeld door verschillende disciplines te bestuderen en de verbanden tussen deze disciplines pogen te herkennen en smeden. Of door met een grote diversiteit aan mensen contact te hebben en ook verbindingen tussen hen te leggen, concreet-sociaal of alleen mentaal-emotioneel. Ik merk een sterke neiging in mezelf op om van deze complexiteit te genieten. De kans op flow (precies genoeg uitdaging én vertrouwen in een voortgaand leerproces) neemt toe. Kenmerkend van deze complexiteit is dat er dermate veel gaande is, dat ik niet goed kan voorspellen welke ontwikkeling hieruit volgt. Dat maakt het een dynamisch, onzeker geheel. En dat maakt dat experimenteren en scheppen centraal staan. Ik probeer verschillende thema’s, perspectieven, conceptuele invalshoeken of contactmomenten, samenkomsten en werkvormen uit, en op basis van de feedback die ik daar fysiek, cognitief, sociaal, emotioneel, creatief en existentieel bij ervaar en ontvang, volgen nieuwe uitprobeersels en wendingen. In dit proces kunnen ervaringen uit de emotionele of cognitieve onderstroom ineens katalyserend werken voor psychologische of creatieve groei.

Dit experimenteren is een speelse én ernstige bezigheid. Het daagt uit tot helder zelfonderzoek, tot cognitieve openheid en kritisch doorvragen en tot dansen met paradoxen, humor als conceptueel en relationeel smeermiddel en tot belichaamd verbinden. ‘Eenvoud’ in de vorm van mentale en emotionele kalmte (het steeds meer herkennen van 'oude' emotionele en mentale patronen en deze weten te ontspannen) biedt bedding aan de groeiende, emotionele en mentale reikwijdte die gevoed wordt door complexiteit, alsmede aan de ‘deconditioneringsprocessen’ (of desintegraties) die deel kunnen uitmaken van het mezelf blootstellen aan nieuwe ideeën, aan een andere visie, aan personen die hun leven opmerkelijk anders ervaren en vormgeven.

In zekere zin is de benoemde complexiteit en de rijkheid ervan een ‘natuurlijke behoefte’, omdat daarbinnen veiligheids - & groeibehoeften in een dialectiek met elkaar vervuld kunnen raken en ik verder uitgedaagd word veiligheid in mezelf te ervaren, ook in situaties die ik in eerste instantie niet ervaar of duid als veilig (in gedacht houdend dat ik, en ik stel me voor ook de door de Zeeuw benoemde studenten, in een situatie leef die ook veilig ís en niet van me vraagt om mezelf allereerst uit de situatie te halen vooraleer meer en meer complexiteit op te zoeken – er is geen sprake van fysiek geweld, bijvoorbeeld).

Finding my middle age melody

“The perilous time for the gifted is not youth. The perilous season is middle age, when a false wisdom tempts them to doubt the divine origin of the dreams of their youth.”

Elizabeth Peabody

Oh, how deep resonate these phrases! Becoming middle aged myself, a variety of emotional forces are battling to be on the forefront of what is also, luckily and richly, a ripening emotional landscape.

I look back on my life, tuning into my twenty, twenty-five, thirty year old self. Unrelentless seeking and creating was the slogan of those days. Fierce self-doubts got crushed by a willingness to embody and claim creative freedom, to stand for ideals I knew I wasn’t actualizing myself fully, to intuitively interact with the world as a, boldly speaking, futurist, always eager to create something that was not of this world yet felt like to be its emotionally logical progression.

I look back and sense a kind of melancholy eating away at that same, forceful demeanor.

But NO! my spirit shouts demanding. Here, nowadays, we encounter a new challenge. A challenge that has nothing to do anymore with the silencing of my internal conflicts and has everything to do with a parody-scare. With this I mean the middle-aged tendency to imitate one’s successes and loose sight of the vibrant, intuitive way of living that enchanted those young-adult states.

I must not search for similar states of mind. The consolation of likemindedness is also an internal habit. I must challenge myself to become even more demanding, more radical, more fresh than even my most tender childlike moments must have been before becoming aware of any ‘I’ hosting this dynamic, social-emotional, internal scenery.

Ruth Bader Ginsburg’s wisdom has reminded me that this particular developmental process has a lot to do with becoming sensitive to seeing reality as it is as well as becoming sensitive towards how it ought to be, as Dabrowski might have framed it:

“CARMON [interviewer]:

Gloria Steinem said that women are the one group that gets more radical with age. Is that true for you?

GINSBURG: I had great good fortune in my life to be alive and have the skills of a lawyer when the women's movement was revived in the United States. And I think my attitude, my aspirations have not changed since the '70s. My hope for our society that we're gonna use the talent of all of the people and not just half of them. I would contrast an earlier period in my life, when I just accepted discrimination as that's the way things are. Nothing I can do about it. So –”

(Source: MSNBC)

This makes me think of our current societal challenges. A lack of deeply felt emotional and social connection, ongoing existential thirst and seeking, our detachment from our surrounding nature, boundaryless growth as our prevailing paradigm and all of the dire problems interconnected with this way of living….

I certainly still have that inner voice full of annoyance pointing out ‘there’s nothing I can do about it’, but I won’t let that kind of ‘down talk’ determine my path.

I am going to sit with Ginsburg’s advice for a while and see what comes up for me:

- Listening, not only to likeminded

- The ability to not just tolerate but even applaud our differences

- Always do something outside of yourself

- To be able to see beyond the world you are in

(Source: RBG, documentary)

Bedwelmende realiteitszin

“Tenderness is the most modest form of love. It is the kind of love that does not appear in the scriptures or the gospels, no one swears by it, no one cites it… It appears wherever we take a close and careful look at another being, at something that is not our ‘self.’”

Olga Tokarczuk

Priemende ogen. Flikkerende ogen, levensverhalen door knipperende oogleden verteld. Onthullende gezichtsspieren, verstrekkende nuances, minieme ontspanningen, regelrechte communicatie.

Schenken we onszelf en elkaar een 'close reading'? De intimiteit met onszelf en elkaar verdiepend, een afgrond in starend, een vrije val blijkend. Durven we samen te vallen? Te vliegen?

Van iris tot iris opent bewustzijn onvermijdelijk, voortgaand, parallelle universa. Raken we verdwaald?

Overgave is ook een subtiele daad, hoe onwaarschijnlijk dit op basis van het woord ook lijkt. Er is een sensitieve connectie mogelijk, eén waarbij we met toenemende precisie in ons gedeelde emotionele veld vertoeven, aftastend. We delen woorden, beelden en bewegingen die komen en gaan, afgestemd en steeds minder, milder claimend, fluïde landend in een voortgaande uitwisseling van gevoelsgolven.

We zijn uiterst nuchter, we belichamen de emotionele grond onder onze voeten, bewegen attent mee met de gevoelsverschuivingen die aanvoelen als vallen of als vliegen. We zijn zo emotioneel nuchter dat we er soms duizelig van worden, dan kan er ineens een angst oprukken, het lijkt alsof we een noodzakelijke houvast verliezen, maar de diepgevoelde connectie is uiteindelijk altijd overtuigend, beddingbiedend.

De intensiteit van zo'n beleving zou de door Tokarczuk benoemde bescheidenheid tijdelijk kunnen vervangen met een enthousiaste euforie over de gevoelde verbinding. Toch, we landen telkens weer in het vertederende besef niets anders dan deze verbinding te zijn. Grenzen en wensen helderen op waar grenzen en wensen gevoelsmatig evengoed wegvallen, een spel dat nu minder beangstigt. Een verbinding stroomt door ons heen, gevoelens en gedachten grijpen er daarbinnen lustig op los, maar hoe subtieler we voelen, des te meer er blijkt te stromen.

En dan borrelt er een bedwelmende realiteitszin op. Zó wil ik liefhebben!

Ontembaar mysterie

“There is more going on than we can see or understand, and we need to find a way to lean into the mystery of things…. and recognise the evident value in doing that, and summon the courage it requires to not always shrink back into the known mind.”

Nick Cave

Onlangs deed ik een dankbaarheidsoefening. De straal van dankbaarheid werd tijdens de oefening langzaamaan uitgebreid van 'inner circle' naar universum. Bij laatstgenoemde kwam mijn dankbaarheidsuiting welhaast precies uit op Nick Cave's woorden. De troost die er te vinden is in het besef omarmd te worden door een onmetelijk universum, universá. Weten dat we daarover nooit alles te weten zullen komen. De mysterie die daarom onvermijdelijk eigen is aan het bestaan, zoals we als bewustzijn getuige zijn van het grote AL, op zeer lokale wijze belichaamd, beperkt in wat we in deze specifieke, sensorische vorm kunnen ontvangen en ervaren als waar en werkelijk.

Alle concrete uitingsvormen van menszijn zijn even hoopvolstemmend als angstaanjagend ontwrichtend. Zo probeer ik met deze paradoxrijke reflectie alsnog het mysterie te temmen. Een gevoel van verwondering, nietigheid en uitdijende expansie rest. Waar verkramping en ontspanning samenkomen. Een zeer lokale bingbang, 'a pang of consciousness', de bewustwording van het gevoel te leven, ongelooflijk toevallig en gewoon in eén.

“Appreciate the complexity of the world and don’t shrink from it.”

Stephen Nanchmanovitch

Een narratief op gevoel

"Beauty isn’t all about just nice loveliness, like. Beauty is about more rounded, substantial becoming. So I think beauty in that sense is about an emerging fullness, a greater sense of grace and elegance, a deeper sense of depth, and also a kind of homecoming for the enriched memory of your unfolding life."

John O’Donohue

Mildheid betekent deze dagen voor mij dat ik schoonheid zie in het proces dat we leven noemen. Er is niets 'af', er is beweging. In kleine stappen, incrementaal, voltrekken grote veranderingen. In contact met iets in mij dat ook buiten mij om een omarmende leegte is, vertraag en verzacht ik.

Het is een leegte die afschrikwekkend kan voelen, zonder steun en toeverlaat, onder voortgaande frustratie van basisbehoeftes, bij een chronische overvraging van ons zenuwstelsel of een gemis aan ordening vanuit een dieper soort weten. Een leegte die de vormen mogelijk maakt waar we ons mee identificeren, potentieel dansbaar, in den beginne noch kwaad noch goed.

Terwijl ik terugkijk op mijn al geleefde leven, schrijf ik een narratief op gevoel, zonder woorden, over alle keren dat de leegte transformeerde van bedreigend groots naar uitnodigend weids en diep. De leegte waarbinnen een sensitieve ontmoeting, broodnodig fysiek herstel, vertrouwen op wat komen gaat, creatiescheppende verveling of een piekende liefde plaats konden hebben.

Menskennis in overvloed

“The critical influence of how resourced we are, whilst perhaps seemingly obvious, has long been underacknowledged in mainstream thinking about judgement. In part, it’s because our physical functioning has been seen as private, personal, and not business relevant. It’s your tangible experience, skills, and expertise that count. But these attributes may count for little if the bedrock [affect] of your mindset is compromised and you haven’t developed the capacity [self-awareness] to notice.”

Jean Gomes

Een getuigenis:

“Nooit dacht ik na over hoe de staat van mijn lijf, dus ook de kwaliteit en organisatie van mijn aandacht, invloed hadden op mijn besluitvorming. Ik leverde inhoudelijke kennis, deed wat van mij verwacht werd binnen mijn vakgebied. Maar goed, ik doe het als méns. Als mensdier. Het maakt nogal wat met welke been ik uit bed stap. Of op welk moment van de dag ik een knoop doorhak. Ben ik hongerig? Ben ik slaperig? Ben ik prettig vervuld van sociale contacten of juist gefrustreerd, behoeftig? Hoe ik communiceer, waar mijn aandacht naar uitgaat, hoe snel ik een oordeel vel, hoe meegaand, begripsvol of zelfgericht of zelfs wantrouwig ik ben….het maakt nogal uit.

Door mijn zelfbewustzijn te vergroten merk ik op in de loop van de ochtend veel gemakkelijker lastige gesprekken te kunnen voeren. Ik luister meer attent, zeker als ik voldoende bewogen heb. En ik neem eigenaarschap van de onderliggende gevoelens, of – en hóe - ik energiek ben of niet. Zo leer ik soms besluiten uit te stellen, nog een extra nacht slaap te gunnen. Het maakt mijn wereld letterlijk groter en meer verbonden. Met mezelf, de ander, ook de mensen die verder weg van me afstaan, maar wel worden geraakt door mijn besluiten. Dat is een ander soort macht. Het doet er toe.

Ik vond en vind het geen gemakkelijke oefening. In de vroege ochtend bleek ik mijn vermoeidheid vaak op mijn dierbaren af te reageren. Zo zag ik mezelf niet graag! Ik kom er achter dat ik, mijn gedrag, veel meer bepaald wordt door mijn lichamelijke gesteldheid dan ik eerder wilde weten, wíst.

Ondertussen wordt het meer een spel. Denken met mijn lichaam, poses aannemen die ik niet voor mogelijk hield. En álle behoeften herkennen, de complexiteit ervan. Ik ben een mens, geen robot. Ik ben sociaal, gevoelig, behoeftig, verbonden, heb behoefte aan avontuur, maar ook aan herstel en rust, om de complexiteit aan te kunnen voelen en onzekerheid niet meteen als risico te begrijpen.

Het lijken kleine inzichten, maar als ik besef dat mijn neiging om anderen rücksichtslos af te wijzen vooral opkwam op momenten dat ik geen fysieke en mentale rust ervoer, vermoeid was of ergens eenzaam in voelde, dan ontstaan er gaandeweg heel ander soort relaties. Ik voel mijn lijf en sensitiviteit, ik respecteer het van anderen.

Mijn hele werkwijze wordt niet meer verblind door een overfocus op gewin, voor mezelf of anderen met status of aanzien. Ik voel de tekorten fysiek beter aan, herken wat het met mijn zicht op de werkelijkheid kan doen en weet ze te verbinden met waar ze vaak over gaan. Angst, honger of gretigheid, fysiek of mentaal…Gek eigenlijk dat we dit niet van jongs af aan met de paplepel ingegoten krijgen…Mensenkennis. Een tekort an sich.”

Diversgestemdheid

Oh, hoe troostend, de idee van optimale, nooit stotterende gelijkgestemdheid!

Natuurlijk (h)erken ik de weldaad die een diepe klik met zich meebrengt. Een verstrekkende resonantie. Een gedeelde golflengte, bíjna als de oceaan voelend. Het, voor een moment, niet uit eén vallen met de ander. De schittering van de verbinding, een ‘sense of belonging’ die een geheel nieuwe ‘felt sense’, een gloeiend lichaamsbewustzijn en geestesvreugde, met zich meebrengt.

Tegelijkertijd is deze ervaring precies een potentieel portaal tot een nieuwe uitdijing van inzicht en universum. Precies waar resonantie zegeviert, wanneer ‘zelf’ en ‘ander’ illusoir blijken, ontdekken we ook onze gedeelde diversiteit. Diversgestemdheid. Als we althans openstaan, subtiel open blijven staan...

Wanneer we ons gezien en gehoord voelen, wanneer we ons zelfs diep begrepen en verstaan voelen, dan kan dit een inhaligheid oproepen om hieraan vast te houden, om de soms intens helende ervaring van veilige verbinding te bestendigen en te luilekkeren in de zekerheid van begrip en schaduwloze spiegeling. Wij zijn zó! ‘Zien en horen’ worden dan vervangen door ‘gezien en gehoord willen worden’, een nuancering die ik recent mooi gespiegeld voelde in contact met een dierbare vriendin.

Het ‘zien en horen’ van onszelf en de ander is een voortgaand proces van hernieuwde nieuwsgierigheid, ontdekking, verbinding. Dit openstellen van onze zintuigen en het aangaan van de intimiteit met onszelf en elkaar, voltrekt zich in een expanderend bad vol potentieel. Oftewel, vol onzekerheid.

“We do not know our own souls, let alone the souls of others… There is a virgin forest in each.”

Virigina Woolf

Ieders ‘virgin forest’ is een uitnodigende, maar ook potentieel bedreigende, verwarrende, intense ‘rainforest mind and body’ (om de bekende term van Paula Prober te lenen en uit te breiden). In een wereld die ons vaak afleidt van verbinding en onze werkelijke verlangens hiertoe, in werelden waarbinnen er een gemis aan verbindingsrijke, levensomvattende narratieven voortleeft, is de verleiding tot het voortgaand vertoeven in een bubbel van sociale en emotionele gelijkgestemdheid wellicht des te groter.

De bubbel van gelijkgestemdheid is echter ook een emotionele en creatieve verarming. In onszelf en met elkaar. De emotionele echo’s, het denken dat op den duur slechts nog ‘dachten’ wordt, de gevoelde veiligheid die minder en minder in dialoog is met wederkerige vrijheid…

“That illusion of a world so shaped that it echoes every groan, of human beings so tied together by common needs and fears that a twitch at one wrist jerks another, where however strange your experience other people have had it too, where however far you travel in your own mind someone has been there before you — is all an illusion.”

Virginia Woolf

Idealiter is een ervaring van gelijkgestemdheid een portaal tot groei. Groei in de vorm van het onszelf durven openstellen voor meér van de wereld, meér van onszelf, meér van het onbekende, meér van 'anders', dan we eerder voor mogelijk hielden. Zodat we, gevoed door momenten van diepe resonantie, dieper en verder leren liefhebben en verbinden. Sterker nog, in zekere zin gaat deze ‘groei’ aan de gelijkgestemdheid vooraf in de vorm van fijnzinnig bewuste openheid en welhaast principiële nieuwsgierigheid. Behoeftigheid verzacht tot een vorm van afstemming zonder verlies van authenticiteit. Gelijkgestemdheid is een weldadige ervaring, maar geen nood in de ogen van liefde.

Dit is een ware beoefening waarin ik met regelmaat mijn eigen inhaligheid ten opzichte van gelijkgestemdheid opmerk. En waarin ik buitengewoon geniet van de momenten waarin verbinding precies samenvalt met ieders authenticiteit. Vibrerend kwetsbaar, krakend krachtig levendig. Diversgestemd, een emotioneel orkest, levenskunstige communicatie.

Luistertip: https://anchor.fm/.../episodes/A-case-against-love-e1pauct

Zin om gestemdheid in allerlei vormen te exploreren, binnenin jezelf en in contact met je intense medemens? --> https://www.alotofcomplexity.nl/studiedagen

Diepsensitief

Diepsensitief

Toen ik twaalf was, raakte ik ontregelend prikkelgevoelig

Mijn systeem emotioneel overbelast en ondervoed

Mijn bewustzijn kort en woelig

Trok ik me uiteindelijk op mijn 17e terug

intens prikkelvermoeid

Toen ik 21 was, ontdekte ik overprikkelbaarheid

Het resoneerde in mijn binnenwereld

De prikkels verkregen opnieuw hun authentieke proportie en intensiteit

De verschillende dimensies, het alsmaar groeiend menszijn

dit klopte ook met mijn vroegkinderlijke leefwereld

Toen ik 23 was, las ik over hoogsensitiviteit

De nadruk kwam op vergaande verwerking, intense beleving

ook op de opmerkzaamheid

En zo kreeg de prikkelbeleving weer de gulle gloei van heelheid

Gaandeweg begon ik opnieuw en steeds fijnzinniger te voelen

Noch het ene noch het andere concept kan met aandacht omvatten

wat wij mens met dit subtiele voelen bedoelen

Wel markeert elk concept een stuk ontspande overweldiging

Mijn zenuwstelsel ging van bevriezing

naar ontlading, verering, verbinding

en volledige doorleving

En nu?

Nu ben ik díepsensitief

Eindeloos ontdekkend in een beleefwereld veelal ongekend,

op sommige vlakken kenmerkend intens

op de meeste vlakken intens méns.

Getuigenis - liefhebben

“‘Liefhebben is ook pijn hebben’, zei ze met haar kenmerkende abstracties. Hoewel ze gelijk had, deed het gebrek aan persoonlijke voornaamwoorden pijn. Zo is de liefde, zou ze met een ironische toon benadrukken. Oké. Dit was haar manier van liefhebben. Door zo te spreken bespaarde ze ons beide blaam, point taken. Maar bij gemis aan verantwoordelijkheid waren er ook geen voorwaarden waarbinnen ons drama zich kon afspelen. In drama’s wordt er gevoeld.

Toegegeven, ik ben iets te verzot op drama. Hechtingsprobleem, aldus de psycholoog. Vroeger,thuis, kon ik nooit de hoofdpersoon zijn maar in de tragedies die we om de drie weken in ons relatiegekibbel nabootsen voel ik me met regelmaat de exquisiete vertolker van de prijswinnende monoloog.

Belangrijker is dat een gedeclareerde liefde zonder voorwaarden vaak een verlangen naar stilaan dodelijke veiligheid verborg. Kwetsbaarheid is de grond onder de gevoelde liefde.

Ik lach in mezelf, want ik neem al die abstracties gretig over. Wij twee liefhebbers zoeken soelaas in het hoofd, maar het hart zingt in dialoog met wat er mogelijk is, wat altijd blootligt. De aan ons ontglippende uitademing en die makkelijk te krenken huid, de contactgrens waar ‘ons’ opbloeit. Tastbaar en toch nooit helemaal kenbaar. 'Ik' is net zo vaak een bezittelijk voornaamwoord in mijn beperkte liefdesvocabulaire.

Tijdens al dat gekibbel schiet er vaak eén ding door mijn blokjesstapelende hoofd. 'Hier zitten we dan', lotgenoten. Het volgende moment dient zich aan, een verhaal verliest zeggingskracht, een hand zoekt een hand. Personages zijn mensen van vlees en kolkend bloed.

Mijn hoofd kent de taal van intimiteit nog niet zo goed. Ik heb er een heel lichaam voor beschikbaar, dat weet ik ondertussen gelukkig wel.

Voorlopig oefen ik maar wat met het tastbaar zijn… Ze komt dichtbij en het raakt. 'Het'! He he!

Ik wil focussen op haar woorden, maar mijn lichaam hoort intonaties, de timing, het volume, de nabijheid van haar bonzende hart. 'Dag, ik bons ook.' Ik zal het eens zeggen.”

Getuigenis - kwaadheid

“Anger is the deepest form of care, for another, for the world, for the self, for a life, for the body, for a family, and for all our ideals, all vulnerable and all, possibly, about to be hurt.

Stripped of physical imprisonment and violent reaction, anger points toward the purest form of compassion; the internal living flame of anger always illuminates what we belong to, what we wish to protect and those things for which we are willing to hazard and even imperil ourselves (Consolations, David Whyte).”

Het is nog geen gegeven zó kwaadheid in te voelen, te bezien. Whyte's woorden resoneren weliswaar, ze kloppen gevoelsmatig.

Boosheid heb ik geleerd van jongs af aan in de kou te laten staan. Zowel in het huiselijke opgroeien (welke emoties er binnen de dierbaarste relaties mochten zijn zonder risico op een opnieuw doorgeknipte navelstreng) als in de maatschappelijke structuren (denkbeelden, gewoontes, culturele verbeeldingen) werd boosheid vaak afgewezen. Het zou te makkelijk zijn er hierbij vanuit te gaan dat ik weinig geneigd ben tot deze uiting van levensenergie, zoals persoongerichte duidingen ('je bent verlegen') lijken te suggereren. Zeker als meisje, jonge vrouw, volwassen vrouw....werd en wordt kwaadheid regelmatig veroordeeld.

In de woorden van Whyte wordt meteen duidelijk dat geïnternaliseerde ideeën en patstellige tegenstellingen ('wie compassievol is, is niet boos') tekortschieten. Ze doen de menselijke natuur en cultuur, beleving als voortgaand spectrum, te kort.

Waar was die kwaadheid al die tijd?

Lange tijd was ze ferm op mezelf gericht. Soms ijzig objectgericht, dan was er een venijne afwijzing van mijn benen. Soms om de hele mens ik, dan kwam boosheid in de vorm van een zwaar, zwaarmoedig schuldgevoel. Zo leerde ik de levensenergie niet herkennen, liever ten alle tijden te vermijden. Ik at lange tijd te weinig, was eigenlijk boos omdat míjn grenzen gepasseerd waren, maar had noch de taal noch het contact met mijn emoties beschikbaar om deze ervaring te herkennen. Ook de sociale omgeving om dit mee te delen ervoer ik als afwezig. Boosheid betekende dat ik moest leren mij nog meer in te houden. "Je houdt alles in", zei een krachttrainer.

Langzaamaan, en toen abrupt, deden er zich situaties voor waarin die ingeslikte energie naar buiten kwam. Een combinatie tussen voldoende veiligheid en sterke provocatie maakte dat ik mezelf ineens fel hoorde schreeuwen. Daar was ze! Wakker en levendig. Ik schrok van mijn stem en de kracht in mijn ledematen en vond het tegelijkertijd aangenaam. Ah, dit is het dus! Vrijwel direct baalde ik van de impact op mijn omgeving, maar de geest was uit de fles en nu was de vraag; wat wens ik hier nu mee?

Ik leerde dat boosheid vaak als tranen kwam.

Veel later oefende ik kwaadheid via een bokstraining, en recent nog eens binnen een existentiële training. "Dit is jouw kracht", sprak de trainer. Wat een welkom! De situatie was gecontroleerd en bevrijdend in eén. Het schreeuwen ging me ondertussen beter af.

In een boek als "De ontembare vrouw" van Clarissa Pinkola Estés las ik over de wilde wijsheid van boosheid. Dat wat naar binnen toe vastgezet was, en door botte denkbeelden onderhouden werd, kon nu ademen. Boosheid is boosheid niet (alleen), de bron van emoties is eén en dezelfde levensenergie. Wat vertelt de kwaadheid?

Het gaat niet zozeer om de rechtvaardigende verhalen, maar om de bewegingen van het lichaam in secure dialoog met de volledig verbonden omgeving. Er is dan, in het proces, een vorm van kwaadheid die uiteindelijk meer op liefde lijkt dan we vermoeden.

Boosheid leer ik steeds subtieler herkennen. Nog steeds is mijn vrij spontane neiging om te remmen. Maar daarmee zet ik niet meer alle kracht in mijn lijf vast tot het zich, na jarenlange stress, toont als een chronische zweer in een orgaan. Ik ben getuige van de mentale beelden die door de energie worden gevoed. En dan maar eens nuchter in gesprek met de kwaadheid. Wat is van belang, gevoelsblijkelijk?

Kwaadheid reikt zelfs verder dan ik eerder voor mogelijk hield, toen het met name zelfdestructie voedde. Er is boosheid - compassie - over hoe we met elkaar, alle wezens en onze planeet omgaan. Een boosheid die samengaat met een verhoogde mogelijkheid te reageren, 'response ability' (zoals Gabor Maté dit treffend verwoordt). De kracht om (levens)kracht volledig door me heen te laten stromen.

Uit 'Intens mens':

*Met liefde naar boosheid*

Als je nu eens met liefde naar boosheid kijkt… Als je ziet wat jouw boosheid aan scherpzinnigheid behelst, aan doortastend oordeel vertelt, prioritering in de chaos stelt.

Als je nu eens met liefde en haar kenmerkende geduld naar ongedurige boosheid kijkt, dan is het de boosheid die je blik op de wereld, op jezelf en de tot dader getypeerde ander slijpt.

Als je de boosheid tegemoet loopt – niet met een dichtgeslagen deur, niet met een tot spierknoop gestompt kussen, niet eens met een laaiend oordeel – maar met een fier, stilstaand, in aandacht devoot geestesoog.

Als je met deze liefde boosheid aankijkt, voelend hoe met de tijd de energie uit je gebalde vuisten verstrijkt, dan sta je oog in oog met de hyperlokale waarheid van jouw subjectiviteit. Dan is dat wat er relatief toe doet, het absoluut waard geleefd te worden.

Als je nu met liefde naar deze boosheid kijkt, dan is het je met recht begrenzende ego die dankzij de werkelijk koesterende dekmantel der liefde wijselijk wijkt.

Als de nu moedige liefde de boosheid ongefilterd bekijkt, deze niet met ‘horen’ of ‘moeten’ vergelijkt, dan wordt het stemrecht van jouw stootkracht momentaan geijkt.

Dan is boosheid één van de meest volmondige, overtuigende, doorleefde ja’s tegen het leven. Een vrijbrief voor verantwoordelijkheid, die met hardop uitgesproken uitroeptekens gesigneerd wordt. Geen saboterend verzet tegen hetgeen je verafschuwt, maar de voorwaartse energie die waardengedreven acties stuwt."

Getuigenis - laten raken

"De wekker gaat. Het is niet mijn wekker en ik irriteer me aan het volume, de melodie en het moment. Dit is geen handig begin van een lange dag, dus ik zucht gekunsteld en draai mijn aandacht nog eens naar binnen toe, waar mijn droomwereld kermend aan een dun draadje bungelt, op de afgrond richting het slurpende onbewuste.

Ik verlang naar het oordeelloze, impressionistische van die bijna verloren droomwereld. Er is iets in mij dat altijd wil blijven slapen.

Zodra ik mentaal begin te grijpen begint het draadje te trekken, tergend langzaam te scheuren.... en pang! Een wolk aan ouderwetse gedachten blijft over.

Ik word een wonderlijke samenwerking tussen bewust en onbewust gewaar maar begrijp er geen snars van.

Lichtzuchtig doe ik mijn ogen open en voel de altijd warme hand van mijn lief om die van mij krullen. Het vaste ritme van onze aanraking stimuleert om te doen wat ik de afgelopen maanden deed. Rug recht, ogen halfgesloten, start ik de puntmeditatie. Mijn aandacht is overal maar zeker niet bij het meditatieobject. Geeft niet, leer ik, gewoon weer even bijsturen. Langzaamaan komt de ongedwongenheid én levendigheid van die droomwereld terug in gevoelszicht. Mijn ademhaling minder gecontroleerd, dieper van aard, rust ik in het nieuwe ankerpunt dat zich de afgelopen maanden steeds vaker in mijn buikgebied kenbaar gemaakt heeft. Als blijkt dat ik niet altijd kan slapen, is dit het beste substituut. Een plek waar verlangen enkel verlangen is. Geen verkooppraatje, geen ideologie, geen grijpen naar zin en onrust over daarom vermeende onzin. Gewoon, verlangen en haar kenmerkende gevoelscomplexiteit. De gevoelstinten, enorm!

Nu dat ik de toch wel ontrollende plannen voor deze dag van mijn voorhoofd voel glijden, merk ik het verlangen om naast onze dochter te kruipen. Peutermensje naast mamamens. Nog even geen grote stappen richting de grote buitenwereld, nog even tijdloos.

Ze vraagt dertig maal daags 'Mama, als ik later groot ben....?' Ik wil haar vooral zeggen, zonder woorden dan, dat ze dan ook altijd even bij me kan komen kruipen. Dat ga ik meteen doen, dát is een goed plan.

Mensen zijn in staat om zich continu te laten raken en onder die potentiële transformatie toch een zelfde soort verlangen naar aanraking te blijven onderhouden. Machtig mooie veerkracht."